आसाममध्ये दरवर्षी पूर का येतो? कमी पाऊस पडूनही यंदा एवढा मोठा पूर कसा आला?
ईशान्य भारतातील आसाम हे असे राज्य आहे, जिथे दरवर्षी पावसाळा म्हणजे पुराचे संकट. लाखो लोक विस्थापित होतात, शेतीचे नुकसान होते, रस्ते आणि पूल वाहून जातात आणि अनेकांचा जीवही जातो.
पण यंदा एक मोठा प्रश्न सर्वांसमोर उभा राहिला आहे.
आसाममध्ये यंदा सरासरीपेक्षा कमी पाऊस झाला… तरीही राज्यात भीषण पूर कसा आला?
ढगफुटीही झाली नाही… मग ब्रह्मपुत्रा नदी एवढी का तांडव करू लागली?
यामागे केवळ पाऊस कारणीभूत आहे का, की मानवी हस्तक्षेपाने हे संकट आणखी गंभीर बनवले आहे?
आज या संपूर्ण विषयाचा सखोल आढावा घेऊया.
यंदाच्या पुराची भीषणता
यंदाच्या पुरामुळे आसाममधील अनेक जिल्हे प्रभावित झाले. विशेषतः अप्पर आसाममधील शिवसागर, चराईदेव, जोरहाट आणि नझिरा या भागांना सर्वाधिक फटका बसला. आठशेपेक्षा अधिक गावे पाण्याखाली गेली. लाखो नागरिक प्रभावित झाले. अनेकांना मदत छावण्यांमध्ये हलवावे लागले, तर हजारो कुटुंबे बेघर झाली. अनेकांचे मृत्यूही झाले. ही परिस्थिती पाहता अनेकांनी याला अलीकडच्या काळातील सर्वात गंभीर पुरांपैकी एक मानले.
कमी पाऊस… तरीही मोठा पूर?
यंदा जुलैपर्यंत ईशान्य भारतात सरासरीपेक्षा कमी पाऊस नोंदवला गेला होता.
मात्र १८ आणि १९ जुलैदरम्यान अप्पर आसाम आणि शेजारच्या काही भागांत अल्प कालावधीत अतिवृष्टी झाली. काही ठिकाणी सरासरीपेक्षा अनेक पटीने अधिक पाऊस पडला. तरीही भारतीय हवामान विभागाच्या निकषांनुसार ही ढगफुटी नव्हती. म्हणजेच… ढगफुटी न होता एवढा मोठा पूर आला. मग कारण काय?
पहिले कारण – मोठ्या प्रमाणातील वृक्षतोड
आसाममध्ये गेल्या दोन दशकांत मोठ्या प्रमाणावर जंगलतोड झाली आहे.
जंगल कमी झाल्यामुळे पावसाचे पाणी जमिनीत मुरत नाही. पूर्वी झाडे आणि माती मोठ्या प्रमाणावर पाणी अडवून ठेवत होती. आता ते पाणी थेट नद्यांकडे वाहते.
परिणामी नदीतील पाण्याची पातळी अतिशय वेगाने वाढते आणि पूरस्थिती निर्माण होते.
दुसरे कारण – अवैध खाणकाम
आसाममधील अनेक भागांत कोळसा आणि वाळूचे अवैध उत्खनन सातत्याने सुरू असल्याचा आरोप केला जातो.
डोंगर उत्खननामुळे माती वाहून नद्यांमध्ये जाते. नदीपात्रात गाळ वाढतो. त्यामुळे नदीची पाणी वाहून नेण्याची क्षमता कमी होते.
अशा वेळी तुलनेने कमी पावसातही नदी तुडुंब भरून वाहू लागते.
तिसरे कारण – ब्रह्मपुत्रा नदीची रचना
आसामच्या पुरामागे ब्रह्मपुत्रा नदी हे सर्वात मोठे नैसर्गिक कारण आहे.
तिबेटमधून उगम पावलेली ही नदी अरुणाचल प्रदेशातील अरुंद आणि उंच दऱ्यांमधून प्रचंड वेगाने वाहते.
मात्र आसाममध्ये प्रवेश करताच जमीन सपाट होते आणि नदीचे पात्र अचानक अनेक किलोमीटरपर्यंत रुंद होते.
यामुळे नदीचा प्रवाह मंदावतो आणि मोठ्या प्रमाणावर पाणी साचू लागते.
त्यात हिमालयातून येणाऱ्या असंख्य उपनद्या मिळाल्याने पूराचा धोका आणखी वाढतो.
चौथे कारण – डोंगरांवरील मुसळधार पाऊस
आसाम तीन बाजूंनी पर्वतरांगांनी वेढलेला आहे.
बंगालच्या उपसागरातून येणारे मान्सूनचे ढग हिमालय आणि पटकाई टेकड्यांना धडकतात. त्यामुळे या डोंगरांवर मोठ्या प्रमाणात पाऊस पडतो.
हे सर्व पाणी वेगाने खाली येऊन आसामच्या मैदानी प्रदेशात जमा होते.
म्हणूनच स्थानिक पाऊस कमी असला तरी डोंगरातील पावसामुळे मोठा पूर येऊ शकतो.
पाचवे कारण – शहरीकरण
गुवाहाटीसारख्या शहरांमध्ये गेल्या काही वर्षांत मोठ्या प्रमाणात बांधकाम झाले आहे.
नैसर्गिक दलदली, पाणथळ जागा आणि नाले बुजवले गेले. त्यामुळे पावसाचे पाणी वाहून जाण्याचा मार्ग कमी झाला.
याचा परिणाम म्हणजे शहरांमध्येही पाणी साचण्याचे प्रमाण वाढले.
उपाय काय?
सरकारकडून नदीपात्रातील गाळ काढण्याचे आणि पूरनियंत्रणासाठी विविध उपाय केले जात आहेत.
मात्र केवळ गाळ काढून हा प्रश्न सुटणार नाही.
मोठ्या प्रमाणात वृक्षलागवड, अवैध खाणकामावर कठोर कारवाई, नैसर्गिक जलमार्गांचे संरक्षण, पूरनियोजन आणि हवामान बदलाचा विचार करून दीर्घकालीन धोरण तयार करणे आवश्यक आहे.
निष्कर्ष
आसाममध्ये दरवर्षी येणारा पूर हा केवळ मुसळधार पावसाचा परिणाम नाही.
ब्रह्मपुत्रा नदीची भौगोलिक रचना, हिमालयातून येणारे पाणी, मोठ्या प्रमाणातील वृक्षतोड, अवैध खाणकाम आणि अनियोजित शहरीकरण या सर्व कारणांचा एकत्रित परिणाम म्हणजे आजची भीषण पूरस्थिती.
जर या समस्यांवर वेळेत प्रभावी उपाययोजना करण्यात आल्या नाहीत, तर भविष्यात आसाममधील पूर अधिक विनाशकारी ठरू शकतो.
पूर हा केवळ नैसर्गिक आपत्ती राहिलेला नाही; तो आता पर्यावरणीय आणि नियोजनाच्या अपयशाचाही गंभीर इशारा बनला आहे.
