‘कांदा निर्यातीचा फटका! भारत 5व्या क्रमांकावर घसरला; धोरणात्मक अनिश्चिततेमुळे जागतिक बाजारपेठेत वर्चस्व गमावले का?’
जगातील सर्वात मोठा कांदा निर्यातदार म्हणून ओळखला जाणारा भारत आज जागतिक क्रमवारीत पाचव्या स्थानावर घसरला आहे. केंद्र सरकारच्या निर्यात बंदी, बदलत्या धोरणांमुळे आणि अस्थिर निर्णयांमुळे भारताने आंतरराष्ट्रीय कांदा बाजारपेठेत आपले वर्चस्व मोठ्या प्रमाणात गमावल्याचे चित्र समोर आले आहे.
गेल्या काही वर्षांत कांदा निर्यात हा भारतातील शेतकरी, व्यापारी आणि निर्यातदारांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आर्थिक आधार ठरला होता. मात्र 2019 ते 2024 या कालावधीत केंद्र सरकारने तब्बल तीन वेळा कांदा निर्यातीवर बंदी लागू केली. यामुळे अनेक आंतरराष्ट्रीय करार अचानक रद्द झाले आणि भारतीय पुरवठादारांवरील विश्वास कमी होण्यास सुरुवात झाली.
निर्यात बंदी आणि अनिश्चित धोरणांमुळे जागतिक बाजारपेठेत निर्माण झालेल्या पोकळीचा फायदा इतर देशांनी घेतल्याचे दिसून येते. हॉलंड, चीन, इराण आणि पाकिस्तान यांनी भारताच्या पारंपरिक बाजारपेठांमध्ये वेगाने प्रवेश करत आपला वाटा वाढवला. विशेषतः बांगलादेश आणि आखाती देशांमध्ये भारताचे स्थान या देशांनी मोठ्या प्रमाणात काबीज केले.
सध्याच्या आकडेवारीनुसार जागतिक कांदा निर्यातीत हॉलंडचा वाटा सुमारे 37 टक्के असून तो पहिल्या क्रमांकावर आहे. चीन 25 टक्के वाट्यासह दुसऱ्या, इराण 14 टक्के आणि पाकिस्तान 13 टक्के वाट्यासह पुढील स्थानांवर आहेत. भारताचा वाटा आता केवळ 9 टक्क्यांवर आला असून तो पाचव्या क्रमांकावर घसरला आहे.
भारताच्या निर्यातीच्या आकडेवारीत मोठे चढउतार पाहायला मिळाले आहेत. 2022-23 मध्ये देशातून सुमारे 25 लाख टनांहून अधिक कांदा निर्यात झाला होता. मात्र त्यानंतर निर्यातीत मोठी घट झाली आणि 2024-25 मध्ये हा आकडा अवघ्या 11 लाख 30 हजार टनांपर्यंत खाली आला. यामुळे शेतकरी आणि निर्यातदार दोघांनाही मोठा आर्थिक फटका बसला.
तथापि, 2025-26 या आर्थिक वर्षात काहीसा दिलासा मिळाल्याचे चित्र आहे. या काळात कांदा निर्यात सुमारे 15 लाख 40 हजार टनांपर्यंत पोहोचली असून ती मागील वर्षाच्या तुलनेत सुमारे 38 टक्के वाढ दर्शवते. विशेष म्हणजे ही वाढ बांगलादेशच्या मोठ्या खरेदीशिवाय झाली असून भारतीय निर्यातदारांनी नवीन बाजारपेठांवर लक्ष केंद्रित केले आहे.
श्रीलंका, गल्फ देश आणि फार ईस्ट बाजारपेठांमध्ये नव्या संधी शोधत निर्यात वाढवण्यात भारतीय व्यापाऱ्यांना यश मिळाले आहे. मात्र तरीही जागतिक बाजारपेठेत पूर्वीचे वर्चस्व परत मिळवणे हे मोठे आव्हान असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, जर केंद्र सरकारने स्थिर, दीर्घकालीन आणि विश्वासार्ह निर्यात धोरण राबवले, तर भारत पुन्हा एकदा कांदा निर्यातीमध्ये आपले गमावलेले पहिले स्थान मिळवू शकतो. मात्र त्यासाठी अचानक लागू होणाऱ्या बंदी आणि अनिश्चित निर्णयांना पूर्णविराम देणे अत्यंत आवश्यक आहे.
सध्या शेतकरी आणि निर्यातदार दोघेही धोरणात्मक स्थैर्याची अपेक्षा व्यक्त करत असून भारत पुन्हा जागतिक बाजारपेठेत अग्रस्थानावर कधी पोहोचेल, याकडे सर्वांचे लक्ष लागले आहे.
