जगभरातील अवकाश संशोधन संस्थांचं लक्ष वेधून घेणारं आणखी एक ऐतिहासिक यश भारताच्या भारतीय अवकाश संशोधन संस्था (ISRO) ने मिळवलं आहे. चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर यशस्वी लँडिंग करणाऱ्या चांद्रयान-3 मोहिमेतील विक्रम लँडर मधील RAMBHA-LP या अत्याधुनिक उपकरणाने चंद्राच्या पृष्ठभागाजवळील वातावरणात रहस्यमय आणि अनपेक्षित हालचालींची नोंद केली आहे.
या नव्या निरीक्षणामुळे चंद्राच्या वातावरणाबाबत अनेक नव्या शक्यता निर्माण झाल्या असून, हे संशोधन सध्या आंतरराष्ट्रीय अवकाश वैज्ञानिकांमध्ये चर्चेचा विषय ठरत आहे.
पहिल्यांदाच इतक्या कमी उंचीवर थेट निरीक्षण
ISRO च्या माहितीनुसार, इतक्या कमी उंचीवरून चंद्राच्या प्लाझ्मा वातावरणाचं थेट निरीक्षण प्रथमच शक्य झालं आहे. विक्रम लँडरने 23 ऑगस्ट 2023 ते 3 सप्टेंबर 2023 या कालावधीत संकलित केलेल्या डेटामधून ही महत्त्वाची माहिती समोर आली आहे.
हे संशोधन भविष्यातील मानवी मोहिमा, रोबोटिक एक्सप्लोरेशन आणि चंद्रावर दीर्घकालीन वसाहतींच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचं मानलं जात आहे.
RAMBHA-LP ने काय शोधलं?
RAMBHA-LP (Radio Anatomy of Moon Bound Hypersensitive ionosphere and Atmosphere – Langmuir Probe) हे उपकरण चंद्राच्या पृष्ठभागावरील
- इलेक्ट्रॉन आणि आयन (प्लाझ्मा) यांचे प्रमाण
- त्यातील ऊर्जा
- आणि वातावरणातील सूक्ष्म बदल
यांचा अभ्यास करतं.
या उपकरणाने निरीक्षण करताना चंद्राच्या पृष्ठभागाजवळील विद्युत लहरी अपेक्षेपेक्षा अधिक सक्रिय असल्याचं आढळून आलं आहे.
उच्च अक्षांशांवर प्लाझ्माची महत्त्वाची भूमिका
ISRO च्या शास्त्रज्ञांच्या मते, चंद्राच्या दक्षिणी उच्च अक्षांशांवर प्लाझ्माची भूमिका फारच महत्त्वाची असल्याचं या संशोधनातून स्पष्ट झालं आहे.
भौतिकशास्त्रात प्लाझ्मा ही पदार्थाची चौथी अवस्था मानली जाते.
➡️ यात आयन आणि मुक्त इलेक्ट्रॉन असतात
➡️ ज्यातून विद्युत वहन सहज शक्य होतं
चंद्रावर प्लाझ्मा प्रामुख्याने
- सूर्यकिरण
- सौर वारे
- आणि सूर्यापासून येणाऱ्या ऊर्जेमुळे
तयार होतो. तीव्र सूर्यकिरणांमुळे चंद्राच्या पृष्ठभागावरून इलेक्ट्रॉन उत्सर्जित होतात आणि त्यातून प्लाझ्मा तयार होतो.
शिवशक्ती पॉईंटजवळ आढळली जास्त इलेक्ट्रॉन घनता
RAMBHA-LP ने दिलेल्या आकडेवारीनुसार, शिवशक्ती पॉईंट या लँडिंग स्थळाजवळ
- इलेक्ट्रॉनची घनता 380 ते 600 इलेक्ट्रॉन प्रति घन सेंटीमीटर इतकी आढळली
- ही घनता आधीच्या अंदाजांपेक्षा जास्त होती
- तसेच इलेक्ट्रॉनमधील ऊर्जा देखील तुलनेने अधिक होती
यामुळे चंद्राच्या पृष्ठभागावरील वातावरण स्थिर नसून सतत बदलत असतं, हे पुन्हा एकदा अधोरेखित झालं आहे.
चंद्राच्या कक्षेनुसार वातावरणात बदल
ISRO च्या संशोधकांनुसार,
- चंद्र जेव्हा सूर्याकडे झुकलेला असतो, तेव्हा सौर वाऱ्यांमुळे प्लाझ्मा वातावरण बदलतं
- तर चंद्र पृथ्वीच्या चुंबकीय कक्षेतून जात असताना, पृथ्वीवरून येणाऱ्या कणांमुळे त्यावर परिणाम होतो
ही माहिती भविष्यातील चंद्र मोहिमांसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरणार आहे.
भविष्यातील मानवी मोहिमांसाठी मोठा आधार
या संपूर्ण संशोधनामुळे
- चंद्रावर मानवी वसाहती
- दीर्घकालीन रोबोटिक मिशन्स
- आणि सुरक्षित लँडिंग सिस्टीम्स
यांच्या नियोजनात मोठी मदत होणार असल्याचा विश्वास ISRO च्या वैज्ञानिकांनी व्यक्त केला आहे.
