आधुनिकतेच्या झंझावातातही कामरगावात ‘म्हसोबा पूजन’ परंपरेचा जागर; मातीशी नाळ जोडणारा सांस्कृतिक वारसा आजही जिवंत!
दिवाळी पाडव्याला शेणापासून म्हसोबाची प्रतीकात्मक मूर्ती साकारून पूजन; शेताचे रक्षण, गोधन आणि निसर्गाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणारी परंपरा जपण्यासाठी शेतकऱ्यांचा पुढाकार
वाशिम : आधुनिकतेच्या वाढत्या प्रभावामुळे ग्रामीण भागातील अनेक पारंपरिक सण, उत्सव आणि लोकसंस्कृतीच्या प्रथा हळूहळू लोप पावत असताना वाशिम जिल्ह्यातील कामरगाव येथे मात्र पूर्वापार चालत आलेली ‘म्हसोबा पूजन’ परंपरा आजही श्रद्धा आणि निष्ठेने जपली जात आहे. दिवाळी पाडव्याच्या निमित्ताने गोठ्यात किंवा अंगणात शेणापासून म्हसोबाची प्रतीकात्मक मूर्ती तयार करून तिचे विधिवत पूजन करण्याची ही परंपरा शेतकरी संस्कृतीचे आणि निसर्गाशी असलेल्या नात्याचे प्रतीक मानली जाते.
ग्रामीण जीवनात शेती आणि पशुधनाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. याच भावनेतून दिवाळी पाडव्याच्या दिवशी म्हसोबाची मूर्ती तयार केली जाते. या मूर्तीच्या पोटाच्या भागात दूध, दही आणि तुपाचा दिवा अर्पण करून पूजन केले जाते. या विधीतून शेताचे रक्षण व्हावे, पिके भरभराटीस यावीत, गोधन सुखी राहावे आणि निसर्गाची कृपा कायम राहावी, अशी श्रद्धा व्यक्त केली जाते. पूर्वी गावातील बहुतांश घरांमध्ये ही परंपरा मोठ्या उत्साहात पार पडत असे. मात्र, बदलत्या काळानुसार अनेक ठिकाणी या प्रथांचे पालन कमी होत चालले आहे.
शहरीकरण, आधुनिक जीवनशैली आणि जुन्या रूढी-परंपरांकडे होणारे दुर्लक्ष यामुळे ग्रामीण लोकसंस्कृतीतील अनेक मौल्यवान प्रथा काळाच्या पडद्याआड जात आहेत. म्हसोबा पूजनासारख्या मातीशी नाते सांगणाऱ्या परंपराही याला अपवाद राहिलेल्या नाहीत. त्यामुळे पुढील पिढ्यांना या परंपरांची ओळख राहणार की नाही, असा प्रश्न संस्कृतीप्रेमींकडून उपस्थित केला जात आहे.
मात्र, या बदलत्या परिस्थितीतही कामरगावमधील शेतकरी वर्गाने या परंपरेची ज्योत विझू दिलेली नाही. कुटुंबावर किंवा शेतीवर कितीही संकटे आली, तरी पूर्वजांकडून मिळालेला सांस्कृतिक वारसा जपला पाहिजे, या भावनेतून शेतकरी आजही म्हसोबा पूजन करतात. विशेष म्हणजे, केवळ स्वतः पूजा करण्यापुरते मर्यादित न राहता ते आपल्या मुलांनाही या विधीमध्ये सहभागी करून घेतात. पूजेचे महत्त्व, त्यामागील श्रद्धा आणि शेती, पशुधन व निसर्गाशी असलेले नाते नव्या पिढीला समजावून सांगण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
कामरगावमधील शेतकऱ्यांचा हा उपक्रम केवळ धार्मिक परंपरेचे पालन नसून आपल्या मातीशी, शेतीशी आणि पूर्वजांच्या संस्कृतीशी असलेली नाळ जिवंत ठेवण्याचा प्रयत्न आहे. आधुनिकतेचा स्वीकार करताना आपल्या मूळ संस्कृतीचा विसर पडू नये, हा महत्त्वपूर्ण संदेश या परंपरेतून मिळतो.
लोकसंस्कृती टिकविण्याची जबाबदारी केवळ एका पिढीची नसून ती पुढील पिढीकडे सोपविणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. कामरगावमधील म्हसोबा पूजनाची परंपरा म्हणजे याच सांस्कृतिक जतनाचा एक सुंदर आदर्श असून, हा वारसा केवळ आठवणींत न राहता प्रत्यक्ष आचरणातून पुढेही जिवंत राहणे आवश्यक आहे.
