भारतात लवकरच प्लास्टिक नोटा? १० आणि २० रुपयांच्या पॉलीमर नोटांच्या चाचणीला RBIची मंजुरी
प्रायोगिक चाचण्या यशस्वी ठरल्यास २०२७-२८ मध्ये चलनात येण्याची शक्यता; अधिक टिकाऊ आणि सुरक्षित चलनाची तयारी
नवी दिल्ली | प्रतिनिधी
भारतातील चलन व्यवस्थेत महत्त्वपूर्ण बदल होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाने (RBI) १० आणि २० रुपयांच्या पॉलीमर (प्लास्टिक) नोटांच्या प्रायोगिक चाचणीला मंजुरी दिली असून, सर्व तांत्रिक आणि क्षेत्रीय चाचण्या यशस्वी ठरल्यास या नोटा २०२७-२८ या आर्थिक वर्षाच्या सुरुवातीला चलनात आणल्या जाऊ शकतात.
मिळालेल्या माहितीनुसार, पहिल्या टप्प्यात सुमारे २०० कोटी पॉलीमर नोटा जारी करण्याची तयारी आहे. यामध्ये १० रुपयांच्या १०० कोटी आणि २० रुपयांच्या १०० कोटी नोटांचा समावेश असेल. या प्रकल्पाचा उद्देश अधिक टिकाऊ, सुरक्षित आणि दीर्घकाळ वापरता येणारे चलन उपलब्ध करून देणे हा आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, पॉलीमर नोटा पारंपरिक कागदी नोटांच्या तुलनेत दोन ते सहा पट अधिक काळ टिकतात. पाणी, घाम, धूळ आणि ओलाव्याचा त्यांच्यावर कमी परिणाम होत असल्याने त्या अधिक काळ चांगल्या स्थितीत राहतात. त्यामुळे खराब झालेल्या नोटांची संख्या कमी होऊन चलन व्यवस्थापन अधिक कार्यक्षम होण्याची अपेक्षा आहे.
या नोटांमध्ये अत्याधुनिक सुरक्षा वैशिष्ट्यांचा समावेश करण्यात येणार असल्याने बनावट नोटा तयार करणे अधिक कठीण होईल. परिणामी, बनावट चलनावर नियंत्रण मिळवण्यास मदत होण्याबरोबरच नोटांच्या छपाईचा, देखभालीचा आणि बदलाचा खर्चही कमी होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
रिझर्व्ह बँकेकडून सध्या विद्यमान कागदी नोटा बंद करण्याचा कोणताही निर्णय घेण्यात आलेला नाही. त्यामुळे प्लास्टिक आणि कागदी नोटा काही काळ एकत्रच चलनात राहण्याची शक्यता आहे. प्रायोगिक चाचण्यांचे निष्कर्ष समाधानकारक आल्यासच पुढील निर्णय घेतला जाणार आहे.
विशेष म्हणजे, ऑस्ट्रेलिया, कॅनडा, ब्रिटन, न्यूझीलंड आणि थायलंड यांसह जगातील ६० हून अधिक देशांमध्ये पॉलीमर नोटांचा यशस्वी वापर केला जात आहे. त्या पार्श्वभूमीवर भारतातही अधिक आधुनिक, सुरक्षित आणि टिकाऊ चलन व्यवस्था विकसित करण्याच्या दिशेने हा महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.
