अंतराळातून पृथ्वीच्या दिशेने येतेय नासाची १,४५२ किलो वजनाची वेधशाळा! २२ वर्षांचा प्रवास संपणार; भारतालाही संभाव्य मलब्याचा धोका?

४ नोव्हेंबरला पृथ्वीच्या वातावरणात पुनर्प्रवेशाचा नासाचा अंदाज; मुंबई, पुण्यासह अनेक शहरे व्यापक संभाव्य पट्ट्यात, मात्र नेमके ठिकाण अद्याप अनिश्चित

वॉशिंग्टन : अंतराळातून पृथ्वीच्या दिशेने तब्बल १ हजार ४५२ किलो वजनाची नासाची अंतराळ वेधशाळा येत असल्याने जगभरात उत्सुकतेसोबतच चिंतेचे वातावरण निर्माण झाले आहे. ‘नील गेहरल्स स्विफ्ट ऑब्झर्व्हेटरी’ (Neil Gehrels Swift Observatory) असे या वेधशाळेचे नाव असून, गेल्या २२ वर्षांपासून अंतराळातील रहस्यमय घटनांचा अभ्यास केल्यानंतर आता तिचा प्रवास संपणार आहे. नासाच्या अंदाजानुसार, ४ नोव्हेंबर रोजी ही वेधशाळा पृथ्वीच्या वातावरणात पुन्हा प्रवेश करू शकते. वातावरणात प्रवेश करताना तिचा बहुतांश भाग घर्षणामुळे जळून नष्ट होण्याची शक्यता असली, तरी काही मजबूत अवशेष पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर पडू शकतात. विशेष म्हणजे, संभाव्य मलब्याचा व्यापक पट्टा भारताच्या काही भागांवरूनही जात असल्याने या घटनेकडे लक्ष लागले आहे.

नासाच्या माहितीनुसार, स्विफ्ट ऑब्झर्व्हेटरीचा पृथ्वीच्या वातावरणातील पुनर्प्रवेश नेमका कोणत्या वेळी होईल, याबाबत अद्याप निश्चितता नाही. अंदाजित वेळेत काही तासांचा फरक पडू शकतो. त्यामुळे वेधशाळेचे अवशेष नेमके कुठे पडतील, याचा अचूक अंदाज बांधणे सध्या शक्य नाही. पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करताना प्रचंड घर्षण आणि उष्णतेमुळे वेधशाळेचा बहुतांश भाग जळून नष्ट होईल. मात्र, काही जड आणि मजबूत भाग पूर्णपणे जळण्याऐवजी पृथ्वीपर्यंत पोहोचण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.

भारताच्या काही भागांचाही संभाव्य पट्ट्यात समावेश!

या घटनेतील सर्वाधिक लक्षवेधी बाब म्हणजे वेधशाळेच्या संभाव्य मलब्याचा अक्षांशीय पट्टा. नासाच्या अंदाजानुसार, पुनर्प्रवेशाशी संबंधित संभाव्य पट्टा उत्तर आणि दक्षिण गोलार्धातील २०.६ अंश अक्षांशांच्या मर्यादेत पसरलेला आहे. त्यामुळे भारतातील काही भागही या व्यापक क्षेत्रात येतात. मुंबई, बेंगळुरू, हैदराबाद आणि चेन्नई यांसारखी शहरे या अक्षांशीय मर्यादेत असल्याने या घटनेबाबत चर्चा सुरू झाली आहे.

मात्र, या शहरांवरच मलबा पडणार आहे, असा कोणताही अंदाज नाही. अक्षांशीय पट्ट्यात एखादे शहर येणे आणि त्या शहरावर प्रत्यक्ष अवशेष कोसळणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. वेधशाळेचा पुनर्प्रवेश नेमका कुठे होईल आणि अवशेष कोणत्या दिशेने जातील, हे निश्चित होण्यासाठी अधिक निरीक्षण आवश्यक आहे.

नासाच्या जोखीम मूल्यांकनानुसार, या मलब्यामुळे पृथ्वीवरील एखाद्या व्यक्तीला इजा होण्याची शक्यता सुमारे २१०० पैकी एक आहे. त्यामुळे सर्वसामान्य नागरिकांनी घाबरून जाण्याची गरज नसल्याचे सांगण्यात येत आहे.

२२ वर्षे अंतराळातील रहस्यांचा घेतला शोध!

विशेष म्हणजे, ही वेधशाळा केवळ एक अंतराळ यान नसून अंतराळ संशोधनातील महत्त्वाचा टप्पा ठरली आहे. २००४ मध्ये अंतराळात पाठवण्यात आलेल्या या वेधशाळेने गेल्या २२ वर्षांत अनेक महत्त्वपूर्ण खगोलीय घटनांचा अभ्यास केला. गॅमा रे स्फोट, सुपरनोव्हा आणि ब्लॅक होल यांसारख्या विश्वातील अत्यंत शक्तिशाली आणि रहस्यमय घटनांबाबत माहिती मिळवण्यात स्विफ्ट ऑब्झर्व्हेटरीने महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.

अंतराळातील गॅमा किरणांचे स्फोट शोधणे आणि त्यांचा अभ्यास करणे, तसेच विविध खगोलीय घटनांचे निरीक्षण करणे, ही या वेधशाळेची प्रमुख कामे होती. तिच्या माध्यमातून मिळालेल्या माहितीमुळे विश्वातील अनेक रहस्ये समजून घेण्यास शास्त्रज्ञांना मदत झाली आहे. आता या वेधशाळेचा कार्यकाळ संपत असून तिच्या पृथ्वीवरील पुनर्प्रवेशावर नासा आणि अमेरिकी स्पेस फोर्स लक्ष ठेवून आहेत.

अंतराळातील कचऱ्याचा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर!

दरम्यान, या घटनेमुळे अंतराळातील वाढत्या कचऱ्याचा प्रश्न पुन्हा एकदा चर्चेत आला आहे. पृथ्वीभोवतीच्या कक्षेत कार्यकाळ पूर्ण केलेले उपग्रह आणि इतर अंतराळ उपकरणांचे अवशेष वाढत आहेत. अशा उपकरणांचा पृथ्वीच्या वातावरणात पुनर्प्रवेश होताना बहुतांश भाग जळून नष्ट होत असला, तरी काही अवशेष जमिनीपर्यंत पोहोचण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

त्यामुळे स्विफ्ट ऑब्झर्व्हेटरीचा पृथ्वीवरील पुनर्प्रवेश ही केवळ एका अंतराळ वेधशाळेच्या प्रवासाची समाप्ती नसून भविष्यातील अंतराळ मोहिमांसमोर असलेल्या सुरक्षेच्या आव्हानांचीही आठवण करून देणारी घटना आहे. नासा आणि अमेरिकी स्पेस फोर्सच्या निरीक्षणातून पुढील काळात मलब्याच्या संभाव्य क्षेत्राबाबत अधिक स्पष्टता येण्याची अपेक्षा आहे.

एकीकडे २२ वर्षे अंतराळातील रहस्यांचा शोध घेणाऱ्या या वेधशाळेचा प्रवास संपत आहे, तर दुसरीकडे तिचे अवशेष पृथ्वीवर कुठे पडणार, याबाबत उत्सुकता कायम आहे. मात्र, उपलब्ध अंदाजानुसार नागरिकांना घाबरण्याचे कारण नाही. तरीही अंतराळातून पृथ्वीवर परतणाऱ्या अशा उपकरणांच्या सुरक्षित व्यवस्थापनाचा प्रश्न भविष्यात अधिक महत्त्वाचा ठरणार आहे.