पितृपक्षात नागपुरात मस्कऱ्या गणपतीची परंपरा; 200 वर्षांहून अधिक काळाचा ऐतिहासिक वारसा

गणेशोत्सवाची धामधूम संपल्यानंतर नागपुरात सुरू होतो एक आगळावेगळा गणपती उत्सव… मस्कऱ्या अर्थात हडपक्या गणपती! तब्बल 200 वर्षांहून अधिक काळाची परंपरा लाभलेल्या या उत्सवामागे भोसले घराण्याचा इतिहास आणि बंगाल विजयाची कहाणी जोडलेली आहे. पितृपक्षात साजरा होणाऱ्या या अनोख्या गणपती उत्सवाची परंपरा नेमकी काय आहे, जाणून घेऊया…

नागपुरात गणेशोत्सव संपल्यानंतर पितृपक्षात साजरा होणारा मस्कऱ्या अर्थात हडपक्या गणपती उत्सव हा धार्मिक परंपरेसोबतच नागपूरच्या समृद्ध इतिहासाची आणि लोककलेची ओळख बनला आहे.

उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भानुसार, इ.स. 1787 मध्ये श्रीमंत राजे खंडोजी महाराज भोसले, म्हणजेच चिमणाबापू यांनी या उत्सवाची सुरुवात केल्याचे सांगितले जाते. बंगालच्या स्वारीवरून विजय मिळवून नागपुरात परतताना पारंपरिक कुळाचारातील गणपतीचे विसर्जन झाले होते. त्यामुळे विजयाचा आनंद साजरा करण्यासाठी पितृपक्षात पुन्हा गणपतीची प्रतिष्ठापना करण्यात आली, अशी परंपरा सांगितली जाते.

विशेष म्हणजे, या उत्सवाला केवळ धार्मिक स्वरूप न देता त्याला लोककलेचीही जोड देण्यात आली. नकला, खडी गंमत, लावण्या, भजन आणि पोवाडे अशा विविध लोककला या उत्सवाचा महत्त्वाचा भाग बनल्या.

त्यामुळे मस्कऱ्या गणपतीचा उत्सव हा काळाच्या ओघात केवळ धार्मिक सोहळा राहिला नाही, तर नागपूरच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अविभाज्य भाग बनला.

आजही भोसले घराण्याकडून ही परंपरा श्रद्धेने जपली जात आहे. त्यामुळे मस्कऱ्या गणपती म्हणजे नागपूरच्या इतिहासाची, भोसले घराण्याच्या परंपरेची आणि समृद्ध लोककलेची जपणूक करणारा जिवंत सांस्कृतिक वारसा म्हणावा लागेल.

• मस्कऱ्या / हडपक्या गणपतीची मूर्ती
• पितृपक्षातील गणपती प्रतिष्ठापनेचे दृश्य
• भोसले घराण्याशी संबंधित ऐतिहासिक वास्तू / छायाचित्रे
• गणपतीची आरती आणि धार्मिक विधी
• नकला, खडी गंमत, लावणी, भजन आणि पोवाड्यांचे दृश्य
• जुने ऐतिहासिक संदर्भ / दस्तऐवज
• भाविक आणि उत्सवाचे वातावरण

गणेशोत्सव संपल्यानंतर पितृपक्षात साजरा होणारा मस्कऱ्या गणपती उत्सव आजही नागपूरच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक परंपरेची आठवण करून देतो. 200 वर्षांहून अधिक काळाची ही परंपरा आजही जपली जात असून, मस्कऱ्या गणपती हा नागपूरच्या इतिहास आणि लोककलेचा जिवंत वारसा ठरला आहे.