मुंबईत रेल्वेचा क्रांतिकारी प्रकल्प! लोअर परेलमध्ये उभारले जाणार पहिले ‘बॅक्टेरिया’ उत्पादन केंद्र; रेल्वे शौचालयांची दुर्गंधी आता कायमची मिटणार
मुंबई: लांब पल्ल्याच्या रेल्वे प्रवासात प्रवाशांसाठी सर्वात मोठी डोकेदुखी ठरणाऱ्या ‘शौचालयाची दुर्गंधी’ या समस्येवर आता रेल्वेने कायमचा तोडगा शोधला आहे. मुंबईतील लोअर परेल रेल्वे कार्यशाळेत (Lower Parel Workshop) शहरातले पहिले एएमआय (AMI – Anaerobic Microbial Inoculum) बॅक्टेरिया उत्पादन केंद्र आणि प्रयोगशाळा उभारली जात आहे. या प्रकल्पामुळे रेल्वे शौचालयांची कार्यक्षमता तर वाढेलच, पण प्रवाशांचा प्रवासही दुर्गंधीमुक्त आणि सुखकर होणार आहे.
नेमकं काय आहे हे केंद्र?
भारतीय रेल्वेने बायो-शौचालयांसाठी (Bio-Toilets) विकसित केलेले तंत्रज्ञान अधिक सक्षम करण्यासाठी या केंद्राची निर्मिती होत आहे. येथे दररोज तब्बल ३ लाख लिटर बॅक्टेरिया द्रव तयार करण्याची क्षमता असेल.
- तंत्रज्ञान: हे केंद्र ‘संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्थे’ने (DRDO) विकसित केलेल्या विशेष बॅक्टेरियाचा वापर करेल.
- कालावधी: प्रकल्पाचे बांधकाम यावर्षी जुलै महिन्यात सुरू होणार असून ते पुढील सहा महिन्यांत पूर्ण होणे अपेक्षित आहे.
बॅक्टेरिया कसे काम करतात? (Science behind it)
ट्रेनमधील बायो-शौचालयांच्या खाली एक मोठी टाकी असते, ज्यामध्ये हे एएमआय बॅक्टेरिया सोडले जातात.
- विघटन: हे बॅक्टेरिया मानवी कचऱ्याचे ऑक्सिजनशिवाय (Anaerobic process) विघटन करतात.
- रूपांतर: या प्रक्रियेत कचऱ्याचे रूपांतर गंधरहित बायोगॅस आणि स्वच्छ पाण्यात होते.
- पर्यावरण रक्षण: यामुळे रेल्वे रुळावर थेट घाण पडणे थांबते, परिणामी रेल्वे ट्रॅक स्वच्छ राहतात आणि जमिनीचे प्रदूषण टळते.
सध्याची अडचण आणि नवा फायदा
सध्या रेल्वेला हे बॅक्टेरिया बाहेरील पुरवठादारांकडून मागवावे लागतात. यामुळे अनेक समस्या निर्माण होतात:
- कमी शेल्फ लाईफ: या बॅक्टेरियांचे आयुष्य कमी असल्याने लांबच्या प्रवासात वाहतुकीदरम्यान त्यांचा दर्जा खालावतो.
- दुर्गंधीची समस्या: कमी दर्जाचे बॅक्टेरिया नीट काम करत नाहीत, ज्यामुळे डब्यात आणि ट्रॅकवर दुर्गंधी येते.
नव्या केंद्रामुळे काय बदलणार? स्थानिक पातळीवर उत्पादन सुरू झाल्यामुळे रेल्वेला ताज्या आणि उच्च दर्जाच्या बॅक्टेरियाचा पुरवठा होईल. यामुळे बायो-पचन प्रक्रिया अधिक वेगवान होईल आणि शौचालये कायम स्वच्छ राहतील.
“लोअर परेलमधील या स्वयंचलित युनिटमुळे आम्हाला बॅक्टेरियाच्या दर्जावर नियंत्रण ठेवता येईल. यामुळे प्रवाशांच्या तक्रारी कमी होतील आणि रेल्वे स्वच्छता मानकांमध्ये मोठी सुधारणा होईल,” असे पश्चिम रेल्वेच्या अधिकाऱ्यांनी सांगितले.
