बाराव्या शतकापासूनची परंपरा लाभलेले अकोली येथील श्री ज्वालामुखी हिंगलाज माता मंदिर; गाडपगाड उत्सव, ऐतिहासिक वास्तू आणि भक्तीपरंपरेमुळे देवस्थानाला विशेष महत्त्व
वऱ्हाडाच्या भूमीत अनेक प्राचीन धार्मिक स्थळे आणि ऐतिहासिक परंपरा दडलेल्या आहेत. यापैकी अमरावती जिल्ह्यातील अकोली येथील श्री ज्वालामुखी हिंगलाज माता मंदिर हे भाविकांच्या श्रद्धेचे महत्त्वपूर्ण केंद्र मानले जाते. पाकिस्तानातील बलुचिस्तान प्रांतातील हिंगोल नदीच्या काठी असलेल्या जगप्रसिद्ध हिंगलाज देवीच्या मंदिराशी या देवस्थानाची आख्यायिका जोडली जाते. सच्च्या आणि निष्ठावान भक्ताच्या शोधात आई हिंगलाज वऱ्हाडातील सत्यारण्य वनात आली आणि येथे तिच्या मंदिराची स्थापना झाली, अशी या देवस्थानाची पारंपरिक कथा सांगितली जाते. प्राचीन हेमाडपंथी वास्तुरचना, ऐतिहासिक समाधीस्थळे आणि चैत्र पौर्णिमेला होणारा वैशिष्ट्यपूर्ण गाडपगाड उत्सव यांमुळे अकोलीचे हिंगलाज माता मंदिर धार्मिक आणि सांस्कृतिक वारशाचे प्रतीक ठरले आहे.
पाकिस्तानातील बलुचिस्तान प्रांतात, हिंगोल नदीच्या काठी श्री ज्वालामुखी हिंगलाज देवीचे प्रसिद्ध मंदिर आहे. या मंदिराशी संबंधित आख्यायिकेनुसार, ब्रह्मदेवाच्या सांगण्यावरून आई हिंगलाज व्याघ्रवाहनावर आरूढ होऊन सच्च्या आणि निष्ठावान भक्ताच्या शोधात वऱ्हाडातील सत्यारण्य नावाच्या घनदाट जंगलात आली. त्या काळात श्री चिमणाजी महाराज जाधव आणि त्यांचे वडील श्री सत्ताजी महाराज येथे गाईगुरे राखत असत. त्यांच्यातील निस्वार्थी भाव पाहून देवीने त्यांना आपले भक्त म्हणून स्वीकारले, अशी श्रद्धा आहे. तसेच देवीची उपासना करणारे अमृतगिरी महाराज यांना देवीने साक्षात्कार दिला आणि त्यांना आपले गुरू मानले, अशीही आख्यायिका सांगितली जाते.
बाराव्या शतकातील महान हिंदू शासक चक्रवर्ती सम्राट सोमेश्वर यांना देवीने स्वप्नात दृष्टांत दिला. सत्यारण्य वनात मंदिर उभारण्याची आज्ञा देत, चिमणाजी महाराज आणि अमृतगिरी महाराज हे आपले निष्ठावान भक्त असल्याचे देवीने सांगितले, अशी या देवस्थानाची परंपरागत कथा आहे. देवीच्या आज्ञेनुसार शुद्ध चुना, खरप, दगड, बेल आणि माती यांचा वापर करून भव्य हेमाडपंथी मंदिराची उभारणी करण्यात आल्याचे सांगितले जाते. देवीच्या पदस्पर्शाने पावन झालेल्या या परिसरात पुढे वस्ती निर्माण झाली आणि अकोली हे गाव नावारूपास आले, अशी स्थानिक मान्यता आहे. माता सतीच्या ५१ शक्तिपीठांपैकी एक प्रमुख शक्तिपीठ म्हणूनही या देवस्थानाची श्रद्धेने ओळख केली जाते.
अकोली येथील हिंगलाज माता मंदिर परिसरात प्राचीन विहीर, भव्य होमकुंड, दीपमाळ, बारादरी आणि मंदिराच्या दर्शनी भागातील मोराची प्रतिकृती पाहायला मिळते. देवीचे गुरू अमृतगिरी महाराज यांची समाधी, देवीला शरण आलेले शाहनूरशाह फकीर महाराज यांची जिवंत शरण समाधी आणि अनेक पिढ्यांपासून सेवा करणाऱ्या भगत घराण्यातील सेवाधाऱ्यांची समाधीस्थळे या परिसराच्या ऐतिहासिक आणि धार्मिक महत्त्वाची साक्ष देतात.
छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आजोबा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या राजे लखोजीराव जाधव देशमुख यांनी सोळाव्या शतकात या मंदिराचा जीर्णोद्धार केल्याची परंपरा सांगितली जाते. पुढे पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांनीही या कार्याला हातभार लावून ते पूर्णत्वास नेल्याचे सांगितले जाते.
हिंगलाज माता मंदिरात अश्विन नवरात्रोत्सवात होम-हवन, तसेच विजयादशमीला पालखी सोहळा आयोजित केला जातो. मात्र, चैत्र नवरात्रातील चैत्र शुद्ध पौर्णिमेला होणारा गाडपगाड उत्सव हे या देवस्थानाचे खास वैशिष्ट्य आहे. या परंपरेनुसार ११ किंवा २१ गाडे ओढण्याचा सोहळा पार पडतो. पूर्वी चिमणाजी महाराज यांच्या काळात ६५ गाडे ओढण्याचा उत्सव साजरा होत असल्याचे सांगितले जाते. तसेच उत्तर भारतातील लढाईत विजय मिळवल्यानंतर सम्राट सोमेश्वर यांनी विजय उत्सव साजरा करत हिंगलाज मातेला छत्री, घोडा आणि तलवार अर्पण केल्याची आख्यायिका प्रचलित आहे.
गाडपगाड उत्सवासाठी पूजेकरिता आजही मंदिरापासून सुमारे सात किलोमीटर अंतरावरील घनदाट जंगलातील बेंबळा नदीच्या पात्रातून शुद्ध जलतीर्थ आणण्याची परंपरा जपली जाते. दोन पुजारी अंगावर ओले वस्त्र धारण करून, काळोख्या रात्री अनवाणी पायाने हा प्रवास करतात. या वेळी आई हिंगलाज आपल्यासोबत असल्याची अनुभूती येते, अशी भावना या परंपरेशी जोडलेल्या सेवेकऱ्यांकडून व्यक्त केली जाते. श्रद्धा, निष्ठा आणि पिढ्यान्‌पिढ्या जपलेली धार्मिक परंपरा यांचा अनोखा संगम या विधीतून अनुभवायला मिळतो.
देवस्थानाची सेवा करणारे भगत कुटुंब हे सूर्यवंशी वंशपरंपरेशी संबंधित असल्याचे सांगितले जाते. बाराव्या शतकात कल्याणगड येथे वास्तव्य असलेल्या या घराण्याने पुढे देवगिरी आणि रायगडमार्गे वऱ्हाडात प्रवेश केला, अशी घराण्याची परंपरागत माहिती आहे. काळानुसार सूर्यवंशी, यादव, जाधव, रंगाचार्य आणि पुढे देवीचे सेवाधारी म्हणून भगत अशी या घराण्याची ओळख विकसित झाल्याचे सांगितले जाते. या देवस्थानाचे विद्यमान सेवाधारी भगत म्हणून चिमणाजी महाराज यांचे नववे वंशज श्री राजेंद्र महाराज भगत सेवा बजावत आहेत.
सत्यारण्य नावाच्या घनदाट जंगलात सात गावांकडे जाण्यासाठी विविध वाटा असल्याचे सांगितले जाते. आपत्कालीन परिस्थितीत या मार्गांचा उपयोग व्हावा, या संकल्पनेशी मंदिराच्या स्थानाची आख्यायिका जोडली जाते. सात शिवारांच्या कुशीत वसलेले हे देवस्थान निसर्गरम्य परिसरामुळेही भाविकांचे लक्ष वेधून घेते.
अमरावती–कारंजा महामार्गावरील अकोली थांब्यापासून पश्चिमेला सुमारे दोन किलोमीटर अंतरावर हे मंदिर आहे. तसेच अमरावती–अकोला महामार्गावरील जामठी गावापासून हे देवस्थान सुमारे चार किलोमीटर अंतरावर असल्याची माहिती आहे. राज्यातील प्रमुख शहरांमधून अकोली येथे जाण्यासाठी बस, ऑटो आणि खासगी वाहनांची सुविधा उपलब्ध आहे.
प्राचीन आख्यायिका, ऐतिहासिक वारसा, निसर्गरम्य परिसर आणि वैशिष्ट्यपूर्ण धार्मिक विधी यांमुळे अकोली येथील श्री ज्वालामुखी हिंगलाज माता मंदिर हे वऱ्हाडाच्या सांस्कृतिक परंपरेतील महत्त्वाचे श्रद्धास्थान मानले जाते. पिढ्यान्‌पिढ्या जपली गेलेली भक्ती आणि सेवापरंपरा आजही या देवस्थानाच्या ओळखीचा अविभाज्य भाग आहे.
