IND VS PAK: काय आहे ‘फोर्स मेज्योर’ क्लॉज? ज्याच्या आडून पाकिस्तान भारताविरुद्ध सामना खेळणं टाळतोय; ICC खरोखरच हतबल होणार?

मुंबई: टी-२० वर्ल्ड कप २०२६ ला ७ फेब्रुवारीपासून सुरुवात झाली असली तरी, १५ फेब्रुवारी रोजी होणाऱ्या भारत-पाकिस्तान (IND vs PAK) महामुकाबल्याबाबतचा सस्पेन्स अद्याप कायम आहे. पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड (PCB) आणि तिथल्या सरकारने भारताविरुद्ध न खेळण्याची घोषणा केल्याने क्रिकेट विश्वात खळबळ उडाली आहे. आयसीसी (ICC) दंडात्मक कारवाई करण्याची शक्यता असतानाच, पाकिस्तानने ‘फोर्स मेज्योर’ (Force Majeure) या कायदेशीर कलमाचा आधार घेण्याची तयारी केली आहे.

नेमकं काय आहे ‘फोर्स मेज्योर’ क्लॉज?

‘फोर्स मेज्योर’ हा एक फ्रेंच शब्द असून याचा अर्थ ‘सर्वोच्च शक्ती’ (Superior Force) असा होतो. कोणत्याही कायदेशीर करारात किंवा आंतरराष्ट्रीय करारात (उदा. ICC चा Members Participation Agreement – MPA) हे कलम समाविष्ट असते.

• व्याख्या: जेव्हा एखादी नैसर्गिक आपत्ती (भूकंप, पूर), युद्ध, दंगल किंवा सरकारी आदेश यांसारख्या अनपेक्षित आणि नियंत्रणाबाहेरील कारणांमुळे एखादी व्यक्ती किंवा संस्था आपली जबाबदारी पार पाडू शकत नाही, तेव्हा या कलमाचा वापर केला जातो.
• फायदा: जर हे कलम सिद्ध झाले, तर संबंधित पक्षाला करार मोडल्याबद्दल दंड किंवा कोणत्याही कायदेशीर कारवाईला सामोरे जावे लागत नाही.

पाकिस्तान या कलमाचा वापर कसा करणार?

पाकिस्तान सरकार आणि पीसीबीचा असा युक्तिवाद असू शकतो की: १. सरकारी आदेश: “आमच्या देशाच्या सरकारनेच आम्हाला भारताविरुद्ध खेळण्यास मनाई केली आहे. हा सरकारचा धोरणात्मक निर्णय असल्याने बोर्डाचे त्यावर नियंत्रण नाही.” २. दंडापासून बचाव: जर आयसीसीने पाकिस्तानवर बंदी किंवा कोट्यवधींच्या दंडाची तयारी केली, तर पीसीबी ‘फोर्स मेज्योर’ अंतर्गत “ही परिस्थिती आमच्या हाताबाहेरची आहे” असे सांगून स्वतःचा बचाव करू शकते.

आयसीसी काहीच करू शकणार नाही का?

हे कलम वापरणे दिसते तितके सोपे नाही. आयसीसीने याबाबत पाकिस्तानला आधीच इशारा दिला आहे:

• कडक अटी: ‘फोर्स मेज्योर’ लागू होण्यासाठी ती घटना खरोखरच नियंत्रणाबाहेरची आहे हे सिद्ध करावे लागते. केवळ राजकीय विरोध हे या कलमाखालील सबळ कारण मानले जाईलच असे नाही.
• इतर सामने कसे खेळताय?: आयसीसीने प्रश्न उपस्थित केला आहे की, जर पाकिस्तान वर्ल्ड कपमधील इतर सर्व सामने खेळत असेल, तर केवळ भारताविरुद्धच्या एका सामन्यासाठी ‘फोर्स मेज्योर’ कसे लागू होऊ शकते?
• प्रसारण हक्क आणि तोटा: भारत-पाक सामना रद्द झाल्यास प्रसारकांचे (Broadcasters) प्रचंड आर्थिक नुकसान होईल. अशा वेळी आयसीसी पीसीबीवर कठोर आर्थिक निर्बंध लादू शकते.

चाहत्यांच्या नजरा १५ फेब्रुवारीकडे

कोलंबोमध्ये होणाऱ्या या सामन्याबाबत अद्याप अंतिम निर्णय झालेला नाही. पाकिस्तानने ‘फोर्स मेज्योर’चा पत्ता टाकला असला तरी, आयसीसी यावर काय तोडगा काढते किंवा पाकिस्तानला नमवते, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल.